Halil İnalcık’ın Merceğinden Osmanlı

Ey bağlarımın tatlı meyvesi olan Oğul!, Saltanatına mağrur olma. Unutma ki dünya Hazreti Süleyman'a kalmamıştır. Unutma ki dünya saltanatı geçicidir. Lakin büyük bir fırsattır. Allah yolunda hizmet ve Peygamberimiz Aleyhisselam'ın şefaatine mazhariyet için bu fırsatı iyi değerlendir! Dünyaya ahiret ölçüsüyle bakarsan; ebedi saadeti feda etmeye değmediğini göreceksin.

- Orhan Gazi

Televizyon programları ile yediden yetmişe tarihi sevdiren Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil; Osmanoğulları'nın serüvenini kitaplarla anlatmaya devam ediyor. Şimşirgil, tamamen ilmi kaynaklardan beslenerek ve her yaştan tarih severin kolaylıkla okuyup anlayabileceği bir üslupla hazırladığı Kayı serisiyle tarihimizi önyargısız ve objektif bir şekilde okuyucunun değerlendirmesine sunuyor.

Serinin ilk kitabı Kayı 1: Ertuğrul'un Ocağı'yla yazar, Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşunu, bir devlet haline gelme merhalelerini, Ertuğrul Gazi, Osman Gazi, Orhan Gazi, I. Murad, Yıldırım Bayezid Han ve Çelebi Mehmed'in saltanat yıllarını dönemin en önemli kroniklerinden faydalanarak nefis bir üslupla değerlendiriyor. Ayrıca her padişahın bilinmeyen yönleri, kılıçtan keskin sözleri, şiirleri, hocaları, dostları/düşmanları ve imar faaliyetleri tek tek anlatılıyor.

Bu kitapta; adaleti, şefkati ve hoşgörüsüyle kalpleri kazanan; yiğitliği, cesareti ve mertliğiyle dosta güven, düşmana korku salan; dünya siyasetini yönlendiren; kültür ve medeniyet hamleleri ile göz kamaştıran Osmanlı'nın kuruluş hikayesini bir tarih ziyafeti tadında okuyacaksınız.

Osmanlı İmparatorluğu uygarlık tarihinin başlangıcından bu yana Ortadoğu ve Akdeniz’e egemen olan büyük imparatorlukların sonuncusudur. Ve İslam tarihi boyunca kurulan imparatorlukların da… Osmanlı İmparatorluğu, 1300’lerde bir Geç Orta Çağ beyliği olarak kuruldu. Zaman içinde, Avrupa, Asya ve Afrika kıtalarında geniş bir coğrafi alanı kapsayacak şekilde genişledi. Birinci Dünya Savaşı sonuna kadar süren 600 yıllık varlığı boyunca erken modern ve modern dönemlerin koşullarına uyum sağlamaya çalışarak birkaç büyük dönüşüm geçirdi.

Osmanlı İmparatorluğu: Yeni Bir Tarih, Osmanlı tarihini baştan sona bir bütün hâlinde ele alarak, tek ciltte ve nispeten kısa bir şekilde özetliyor. 14. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın başlarına kadar başlıca siyasi, diplomatik ve askerî olaylar ile sosyal, ekonomik, mali, idari ve hukuki yapıları ve kurumları konu ediniyor. Osmanlı Devleti’ni bir imparatorluk olarak ele alan bu kitap, süreklilikler ve değişimler ile bunları belirleyen dinamikleri anla(t)maya çalışıyor. Bu bağlamda, Osmanlı emperyal sistemine, siyasi-idari ve sosyo-ekonomik süreçler ile imparatorluktaki çeşitli aktörlerin rollerine ışık tutuyor.

Osmanlı imparatorluk sistemini izah ederken Ortadoğu devlet geleneğindeki ‘Adalet Dairesi’ çerçevesini kullanan çalışma, son bölümde üç soruya cevap arıyor: Diğer imparatorluklara kıyasla Osmanlı İmparatorluğu’nun dünya tarihindeki yeri nedir? Osmanlı İmparatorluğu’nun uzun ömürlü olmasını sağlayan faktörler nelerdir? Ve Osmanlı İmparatorluğu’nun ardıl devletlerdeki tartışmalı mirası nasıl değerlendirilebilir? Kitap boyunca bir dizi çerçeve metin, tablo, harita ve görselin yanı sıra her bölümün sonunda bir okuma listesi ile ilgili bölümlerin başında önemli tarih ve olayları içeren kronolojilere yer veriliyor.

Osmanlı İmparatorluğu: Yeni Bir Tarih, bu kompleks imparatorluğu yüzyıllar boyunca ayakta tutan aktörler, süreçler, yapılar ve kurumları anlamak için bir rehber niteliğinde…

Alanında otorite olarak kabul edilen Ahmet Yaşar Ocak bu kitabında yer alan makaleleriyle projeksiyonunu Osmanlı dönemindeki tasavvufî figürlere ve Osmanlı tarihinde önemli bir yer tutan sufî zümrelere çeviriyor.

Bu kitapta serinin ilk kitabı olan "Türkiye Sosyal Tarihinde İslamın Macerası"ndaki genel perspektif çerçevesinden daha özele inen makaleler var. Selçuklu döneminde Balkanlar'da önemli bir Türkmen kolonizasyon hareketine öncülük etmiş olup, buralarda İslam'ın yayılmasında ciddi bir payı bulunan Sarı Saltık, 16. yüzyılda Osmanlı merkezî yönetimiyle ciddî ideolojik problemler yaşayan Melâmî hareketinin temsilcilerinden Bünyamin-i Ayâşî ve İsmail Ma'şukî gibi isimler bu makalelerin konularından bazıları. Kitapta Fuat Köprülü'nün Ahmed-i Yesevî ve Yesevilik'le ilgili çalışmalarından bu yana geçen zaman içinde, bu konunun yeniden akademik tarihçiliğin ilgi alanına girdiğini gösteren yeni tartışmaları, Türkiye tarihinde siyasal iktidar ve sufi çevre ilişkilerini sentetik bir yaklaşımla değerlendiren makaleler de var.

Ahmet Yaşar Ocak ayrıca Osmanlı'da Sufi Çevreler, Kalenderiler ve Kalenderi Dervişler, Bektaşilik, Bayramî Melamîleri gibi konuların yanısıra Zaviyeler, Evliya Menakıbnamaleri gibi konulara farklı bir bakış açısıyla yaklaşıyor. Türkiye'de her zaman tartışılan ama üzerinde çok şey bilinmeyen hususlara dair derinlemesine incelemeler bulunan mühim bir eser...

“Milletleri millet yapan tarihleri ve kültürleridir. Tarihsiz bir millet, kişiliğini kaybetmiş bireye benzer. Bu kitabı okuyanlar umuyoruz ki, Osmanlı Devlet-i ‘Aliyye’sinin (İmparatorluğunun) birçok millet ve dini, altı yüz yıl nasıl bir arada tuttuğunu ve nasıl idare ettiğini öğrenmiş olacaklar.”

- Halil İnalcık

Altı asır boyunca egemenliğini devlet, hukuk, adalet anlayışıyla sağlayan Osmanlılar, iktidarlarını ise kanun ile ahlak dengesiyle ayakta tutmuşlardır. Batı kaynaklarında Osmanlı halkından herhangi bir kimsenin hükümdarı bile dava edebileceğinden övgüyle bahsedilmiştir. Öte yandan bürokratlar ise hükümdarın asli prensipleri ezip geçmesi karşısında onu tahtından edebilmişlerdir. Hem Osmanlıları “Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye” yapan hem de “Devlet-i Ebed-müddet” sözünü slogan olmaktan kalıcı bir mekanizma haline getiren düşünce, din ve devletin selameti adına devlet-hukuk-adalet güçlerinin bir direnç unsuru olarak daima bir arada yaşamış ve yaşatılmış olmasıdır.

Tarih yazıcılığında çığır açmış olan Halil İnalcık, bu kitabında devlet anlayışı, kanun rejimi, kanunların uygulanış biçimi ve adalet yöntemleri üzerine daha önce yayınlanmış özel araştırmaları bir araya toplamıştır. Okuyucular kitabı bitirdiklerinde, Osmanlı devletinin birçok millet ve dini altı asır nasıl bir arada tutup idare ettiğini en orijinal bilgiler eşliğinde öğrenmiş olacaklardır.